Teknik resimde tolerans yazılmazsa ne olur?

Tolerans yazmayan ölçüyü atölye nasıl okur?

Tornacı, frezeci ya da lazer operatörü eline geçen paftada Ø40 yazan bir çapı gördüğünde şunu sorar: bu çap 40,00 mm mi olmalı, 39,8 de olur mu? Cevap paftada yazmıyorsa üç şeyden biri olur.

1. 01

   Sorar

   En iyi ihtimal budur. Telefon açar, e-posta yazar, işi durdurur. Yalnızca zaman kaybedersiniz — üstelik cevabı veren kişi tasarımı yapan kişi olmayabilir.

2. 02

   Kendi alışkanlığına göre varsayar

   Her atölyenin bir varsayılan hassasiyeti vardır ve bu, kullandığı tezgâha göre değişir. CNC işleme merkezi olan bir yer ile üniversal torna ile çalışan bir yer aynı paftadan aynı sonucu çıkarmaz.

3. 03

   Kendini sağlama alır

   En sıkı yorumu yapar, parçayı gereğinden hassas üretir ve fiyatı ona göre verir. Ortada bir hata yoktur: parça ölçüsündedir, teslim edilmiştir. Sadece olması gerekenden pahalıya üretilmiştir.

Üçüncü ihtimal en pahalı olanıdır ve en görünmez olanıdır. Faturada tolerans diye bir satır yoktur; fark, birim fiyatın içinde kaybolur.

ISO 2768 nedir?

ISO 2768, tek tek belirtilmemiş ölçüler için geçerli olacak genel toleransları tanımlayan standarttır. Amacı paftayı sadeleştirmektir: yüz ölçünün yanına yüz tolerans yazmak yerine, antete tek bir satır yazılır ve hepsi kapsanır. Standardın birinci bölümü lineer ve açısal ölçüleri, ikinci bölümü ise geometrik özellikleri (düzlemsellik, diklik, paralellik gibi) kapsar.

Birinci bölümde dört hassasiyet sınıfı tanımlıdır. Sınıf ne kadar hassassa izin verilen sapma o kadar küçüktür:

• f — hassas (fine). Talaşlı imalatta yüksek hassasiyet beklenen parçalar. Paftanın tamamını bu sınıfa almak nadiren gerekir.
• m — orta (medium). Genel makine imalatının fiilî varsayılanı. Sanayide en sık görülen sınıf budur.
• c — kaba (coarse). Kaynaklı konstrüksiyon, kalın sac, hassasiyet gerektirmeyen taşıyıcı parçalar.
• v — çok kaba (very coarse). Oksijen kesim, kalın profil, kaba yapı elemanları.

m sınıfının önemi şuradan gelir: bir paftada başka bir şey yazmıyorsa sektörün fiilen varsaydığı sınıf odur. Ama fiilen varsayılan ile yazılmasa da geçerli aynı şey değildir. Antete yazılmamış hiçbir sınıf bağlayıcı değildir.

ISO 2768-1 orta (m) sınıfı — lineer ölçü toleransları

Tablodaki en önemli bilgi tek tek satırlar değil, satırların eğilimidir: sapma ölçü büyüdükçe artar. Bu mantıklıdır, çünkü uzun bir parçayı kısa bir parçayla aynı mutlak hassasiyette üretmek katbekat pahalıdır. Ama aynı zamanda bir tuzaktır: 1,5 metrelik bir şasi gövdesinde genel tolerans ± 1,2 mm’ye kadar açılır. Montajda birkaç parça üst üste gelince bu boşluk toplanır.

İkinci harf ne anlatır: mK, mH, mL

Antette çoğu zaman tek harf değil iki harf görürsünüz: ISO 2768-mK. Birinci harf lineer ölçülerin sınıfını, ikinci harf geometrik toleransların sınıfını gösterir. Geometrik sınıflar H, K ve L harfleriyle verilir; H en sıkı, L en gevşek olanıdır. mK bu yüzden genel makine imalatında en yaygın kombinasyondur: orta lineer tolerans artı orta geometrik tolerans.

Bilinmesi gereken bir ayrıntı var: geometrik genel toleransları tanımlayan ikinci bölüm 2021’de ISO 22081 ile değiştirildi. Yani mK gösterimi sahada hâlâ çok yaygın olsa da, K harfinin dayandığı bölüm resmen yürürlükten kalktı. Yeni çizimlerde geometrik genel toleransların ISO 22081’e göre tanımlanması daha doğrudur. Mevcut paftalarınızdaki mK notu bu yüzden yanlış değildir, ama artık en güncel gösterim de değildir.

Antete tolerans notu nasıl yazılır?

Notun yeri antetin yanı ya da paftanın genel notlar bölümüdür. Yazım biçimi kısadır ve tek satırdan ibaret olabilir:

GENEL TOLERANSLAR ....... ISO 2768-mK
BELİRTİLMEMİŞ KÖŞE KIRMA . 0,5 x 45°
MALZEME ................. S235JR
YÜZEY İŞLEMİ ............ ELEKTROSTATİK TOZ BOYA, RAL 7016

Bu dört satır, paftadaki onlarca ölçünün yanına tek tek not düşmenizi gereksiz kılar. Yazılmadığında ise tam tersi olur: her ölçü ayrı bir soru işaretine dönüşür ve o soruların cevabını sizin yerinize başkası verir.

Tolerans yazmamanın maliyeti

Genel tolerans notu olmayan bir pafta dört ayrı yoldan para ve zaman kaybettirir. Dördü de faturada tolerans başlığı altında görünmez.

1. 01

   Gereksiz sıkı üretim

   Riskten kaçınan atölye en sıkı yorumu yapar. Kaynaklı bir çerçeve gövdesini talaşlı imalat hassasiyetinde tutmaya çalışmak, işi bambaşka bir tezgâha ve bambaşka bir fiyata taşır. Parça doğru gelir, fatura yüksek gelir.

2. 02

   Uyuşmazlık

   Ters durum: atölye gevşek yorumlar, parça montajda oturmaz. Bu noktada haklı tarafı belirlemek mümkün değildir. Paftada tolerans yazmıyorsa üreticinin “ben normal hassasiyette ürettim” savunması teknik olarak çürütülemez.

3. 03

   Teklifler karşılaştırılamaz hâle gelir

   Aynı paftayı üç atölyeye gönderdiğinizde üçü farklı hassasiyet varsayar ve üç farklı fiyat gelir. Fiyatları karşılaştırdığınızı sanırsınız; aslında üç farklı işin fiyatına bakıyorsunuzdur.

4. 04

   Kalite kontrol dayanaksız kalır

   Gelen parçayı ölçtünüz, 100,4 mm çıktı. Kabul mü, ret mi? Paftada genel tolerans yazılı değilse bu sorunun teknik bir cevabı yoktur — yalnızca pazarlık cevabı vardır.

Ne zaman özel tolerans gerekir?

Genel tolerans paftanın çoğunu taşır ama her ölçüyü taşıyamaz. Şu ölçülerde ISO 2768’e bırakmak yetmez; toleransın ölçünün yanına ayrıca yazılması gerekir:

• Geçme yüzeyleri. Rulman yatağı, mil–kovan geçmesi, pim deliği. Bunlarda H7/g6 gibi ISO geçme gösterimleri kullanılır; tek başına bir ± değeri yeterli değildir.
• Sızdırmazlık yüzeyleri. O-ring kanalı genişliği ve derinliği, conta oturma yüzeyi. Burada tolerans doğrudan sızdırıp sızdırmamayı belirler.
• Montaj referansları. Birden fazla parçanın hizalandığı delik grupları, kılavuz yüzeyler, merkezleme çapları.
• Ölçü zincirinin biriktiği yerler. Arka arkaya dizilen ölçüler genel toleransla verildiğinde sapmalar toplanır. Toplam boy kritikse zincirin kapandığı ölçü sıkılaştırılmalıdır.
• Fonksiyonel boşluklar. Hareketli parçalar arasındaki açıklık, kapak–gövde arası, kayar yüzeylerin arası.

Buradaki denge şudur: her ölçüye sıkı tolerans vermek çizimi kolaylaştırır, üretimi pahalılaştırır. Hangi ölçünün gerçekten sıkı olması gerektiğine karar vermek ise parçanın nasıl çalıştığını bilmeyi gerektirir. İmalat resmi hizmetinde tolerans ataması bu soruyla başlar: bu yüzey neye oturuyor, bu delik neyi merkezliyor, bu boy neyin içine giriyor.

Tolerans notu, bir paftanın en kısa ve en kolay unutulan satırıdır. Çizimde yüz ölçü olabilir; genel tolerans notu tektir ve o yüz ölçünün hepsini kapsar. Yazılması on saniye sürer; yazılmaması ise ya fazladan ödenmiş bir fatura ya da montajda oturmayan bir parça olarak geri döner.