Yüzey pürüzlülüğü Ra ne demek, teknik resimde nasıl yazılır

Ra tam olarak neyi ölçer, neyi ölçmez

Ra bir ortalamadır. Ölçüm izi boyunca profilin orta çizgiden sapmaları toplanır ve uzunluğa bölünür. Bunun pratik sonucu şudur: yüzeyin genel dokusunu iyi anlatır, ama tek bir derin çiziği ya da tek bir yüksek çapağı ortalamanın içinde eritir. İki yüzey aynı Ra değerini verip elle tutulduğunda bambaşka hissedilebilir.

Bu yüzden fonksiyon kritikse Ra tek başına bırakılmaz:

• Ra — genel doku seviyesi. Çoğu imalat resminde tek başına yeterlidir.
• Rz — profil elemanlarının tepe-vadi yüksekliğine bakar. Sızdırmazlık, yapıştırma ve kaplama gibi tek bir vadinin işi bozabileceği yerlerde Ra'nın yanına yazılır.

Parametre tanımları 2021 sonunda değişti: ISO 4287 ve ISO 4288 geri çekilip ISO 21920 serisine taşındı. Sayısal olarak da bir fark var — yeni kuralda Ra, beş örnekleme uzunluğunda ayrı ayrı hesaplanıp ortalanmıyor, değerlendirme uzunluğunun tamamında bir kez hesaplanıyor. Eski bir resimle yeni bir cihazın raporunu karşılaştırırken bu farkın bilinmesi gerekir.

Ra 0,8 / 1,6 / 3,2 — hangi yüzeye hangisi

Bu üç değer imalat resimlerinde en sık görülenlerdir, çünkü talaşlı imalatın doğal olarak ürettiği bandın içinde kalırlar. Kabaca şöyle ayrışır:

Bandın kendisi ölçülmüş bir gerçekliktir: freze ve torna için yaygın aralık 0,8–6,3 µm, taşlama için 0,1–1,6 µm civarındadır. Resme Ra 0,4 yazmak, parçayı sessizce taşlama tezgâhına göndermek demektir; o yüzey gerçekten yatak ya da keçe yüzeyi değilse, yazılan tek satır parçanın üretim yolunu ve süresini değiştirir.

Pratik kural: fonksiyonu olmayan yüzeye Ra yazma. Genel gösterim yeterlidir. Ra yazdığın her yüzey, ölçülmesi ve tutturulması gereken bir taahhüttür — aynı toleransta olduğu gibi. Toleransın hiç yazılmadığında ne olduğu ayrı bir konu: [teknik resimde tolerans yazılmazsa](/blog/teknik-resimde-tolerans-yazilmazsa) notunda anlatıldı.

Teknik resimde Ra nasıl yazılır

Yüzey dokusu sembolü üç hâlde kullanılır ve üçü farklı şey söyler:

• Temel sembol (düz V): yüzey dokusu belirtilmiştir, üretim yöntemi serbesttir.
• Alt çizgili sembol: talaş kaldırma zorunludur. Ham yüzey kabul edilmez.
• Daireli sembol: talaş kaldırma yasaktır. Yüzey önceki işlemden geldiği gibi kalacaktır (haddelenmiş sac yüzeyi, döküm yüzeyi gibi).

Değer sembolün uzun koluna yazılır. Parametre adı açıkça yazılır: sadece "1,6" değil, Ra 1,6. Bir yüzeyde hem üst hem alt sınır isteniyorsa iki satır kullanılır ve satırların başına U (üst sınır) ile L (alt sınır) konur — yapıştırma ve kaplama yüzeylerinde alt sınır da anlamlıdır, çünkü fazla parlak yüzey tutunmayı azaltır.

Sitede tekrar eden yüzeyler için resmin başlık bloğu yanına genel gösterim konur, istisnalar parça üzerinde ayrıca işaretlenir. Bu, resmi okunur tutar.

ISO 21920-1 ile değişen kritik ayrıntı: kabul kuralı

Eski uygulamada resme yazılan tek bir Ra değeri varsayılan olarak %16 kuralına göre yorumlanıyordu; yani ölçülen değerlerin bir kısmının sınırı aşması tolere ediliyordu. ISO 21920-1'de varsayılan artık maksimum kuralıdır: aksi belirtilmedikçe, ölçülen her değerin sınırın altında kalması beklenir.

Bu, aynı rakamın eskisinden daha sıkı bir talebe dönüşmesi demektir. Eski bir resmi yeni standarda göre yeniden yayınlıyorsan, üzerindeki Ra değerlerinin bilinçli bir kararla mı yoksa alışkanlıkla mı konduğunu gözden geçirmek gerekir.

N6, N7, N8 yazmayı bırak

Eski resimlerde Ra yerine N kademeleri görülür: N6 = Ra 0,8 · N7 = Ra 1,6 · N8 = Ra 3,2 · N5 = Ra 0,4 · N4 = Ra 0,2 µm. Bu kademeler geri çekilen ISO 1302'ye aitti. Atölyede N kademesini ezbere bilen azdır; sayısal Ra değerini yazmak aradaki çeviri adımını ve o adımdaki hata ihtimalini ortadan kaldırır. Eski bir resmi revize ediyorsan N kademesini Ra karşılığıyla değiştir.

Ölçüm koşulu yazılmazsa aynı yüzey iki farklı sayı verir

Ra'nın sayısı, ölçümde kullanılan filtre kesme uzunluğuna (λc) bağlıdır. Standart varsayılanlar bunu belirler: 0,1 < Ra ≤ 2 µm bandındaki yüzeyler için λc 0,8 mm'dir. Farklı bir kesme uzunluğuyla ölçülen aynı yüzey farklı bir Ra verir; "bizde 1,4 çıktı, sizde 2,1" tartışmalarının çoğunun kaynağı budur.

ISO 21920-1'in getirdiği en önemli yaklaşım değişikliği de burada: resim artık yalnızca yüzey özelliğini ve toleransını değil, doğrulama koşullarını da kontrol ediyor. Özel bir ölçüm koşulu gerekiyorsa sembole yazılır; yazılmazsa standardın varsayılanı geçerlidir.

Sac ve kesim yüzeylerinde Ra değil Rz5 kullanılır

Lazer veya plazmayla kesilmiş bir kenarın yüzeyine Ra yazmak sık yapılan bir karışıklıktır. Termal kesim yüzeyi düzenli, dalgalı çizgiler (striasyon) taşır; ortalama alan bir parametre bu dokuyu olduğundan iyi gösterir. Bu yüzden termal kesim kalitesi ayrı bir standartla, ISO 9013 ile tanımlanır ve iki büyüklük kullanır:

• u — kesme yüzeyinin dikliği/eğiklik toleransı,
• Rz5 — beş örnekleme uzunluğu üzerinden ortalama profil yüksekliği.

ISO 9013 dört kalite aralığı tanımlar ve sınırlar malzeme kalınlığıyla birlikte büyür: en iyi aralık için Rz5 ≤ 10 + 0,6t µm formülüyle hesaplanır. 10 mm kalınlıkta bu, Aralık 1 için yaklaşık 16 µm, Aralık 4 için 128 µm anlamına gelir. Yani sac parçanın kesim kenarına "Ra 3,2" yazmak yerine ISO 9013 aralığı belirtmek, hem ölçülebilir hem de kesim atölyesinin anladığı bir talep olur. Sac tarafındaki diğer hazırlık adımları [sac metal tasarım ve açınım](/hizmetler/sac-metal-tasarim-acinim) ile [lazer kesim için DXF nasıl hazırlanır](/blog/lazer-kesim-icin-dxf-nasil-hazirlanir) notunda toplandı.

Çizimi imalata göndermeden önce beş kontrol

• Ra yazılan her yüzeyin bir fonksiyonu var mı (sızdırmazlık, geçme, temas, kaplama)? Yoksa genel gösterime bırak.
• Parametre adı yazıldı mı — "1,6" değil Ra 1,6?
• Talaş kaldırma zorunlu mu, yasak mı? Sembolün doğru hâli seçildi mi?
• Resimde N kademesi kalmış mı? Ra karşılığıyla değiştirildi mi?
• Kesim kenarı için Ra mı yazıldı? O yüzeye ISO 9013 aralığı (u ve Rz5) daha uygundur.

Yüzey pürüzlülüğü, tolerans gibi, resmin maliyet yazan satırlarından biridir: gereğinden küçük bir Ra parçayı ek bir tezgâha sokar, gereğinden büyük bir Ra ise montajda ortaya çıkar. Aşuroğlu Mühendislik'in hazırladığı [imalat resmi ve teknik resim](/hizmetler/imalat-resmi-teknik-resim) çalışmalarında yüzey gösterimleri bu mantıkla, yalnızca fonksiyonu olan yüzeylere konur. Kapsam ve çalışma biçimi için [fiyatlar](/fiyatlar) sayfasına bakabilirsiniz.