Minimum büküm yarıçapı: sac kalınlığına göre ne kadar olmalı

Yarıçap neden kalınlığın katı olarak verilir

Büküm sırasında sacın dış lifi uzar, iç lifi kısalır. Dış liflerdeki uzama miktarını belirleyen şey mutlak yarıçap değil, iç yarıçapın kalınlığa oranıdır (R/T). Aynı 1 mm'lik iç yarıçap, 1 mm kalınlıkta R/T = 1 demektir ve çoğu çelikte sorunsuz geçer; 6 mm kalınlıkta aynı sayı R/T ≈ 0,17'ye düşer ve dış yüzey büyük olasılıkla çatlar.

Bu yüzden tablolarda sabit milimetre değil, çarpan bulursunuz. Çizime yarıçap yazarken de önce malzemenin çarpanına, sonra kalınlığa bakılır.

Sac kalınlığına göre pratik çarpanlar

Aşağıdaki tablo, malzeme ve kalınlık bandına göre yaygın kullanılan minimum iç yarıçap çarpanlarını özetler. Değerler [Xometry'nin büküm yarıçapı tablosundan](https://xometry.pro/en/articles/sheet-metal-bend-radius-table-calculator/) alınmıştır ve başlangıç noktası olarak kullanılır; nihai söz malzeme sertifikası ve tezgâhındır.

Burada dikkat edilecek iki nokta var:

• "Alüminyum" tek bir malzeme değildir. Yumuşak temperli 5052-H32 ile sert temperli 6061-T6 aynı kalınlıkta çok farklı davranır; ikincisi belirgin biçimde daha büyük yarıçap ister. Çizime malzemeyi alaşım ve temper koduyla yazmak, yarıçap tartışmasının yarısını baştan kapatır.
• Paslanmaz çelik pekleşir. Büküm bölgesinde malzeme sertleştiği için hem daha büyük yarıçap hem daha fazla geri yaylanma payı gerekir.

DIN 6935 çelikte ne diyor

Yapısal çelikte tahmin yürütmeye gerek yok: yassı çelik ürünlerin soğuk bükülmesi [DIN 6935](https://webstore.ansi.org/standards/din/din69352011) ile tanımlıdır. Standart S235, S275 ve S355 gruplarının her biri için, kalınlık bandına ve büküm yönüne göre izin verilen en küçük yarıçapı tablo hâlinde verir. Çizime "minimum büküm yarıçapı DIN 6935'e göre" notu düşmek, imalatçıyla aynı belgeye bakmak demektir.

Standardın [yayımlanmış tablolarından](https://www.modulusmetal.com/din-6935-cold-bending-of-flat-rolled-steel/) birkaç örnek satır:

• S235JR, kalınlık 1,5 mm'ye kadar, haddeleme yönüne dik büküm: en küçük yarıçap 1,6 mm.
• S275JR, kalınlık 3–4 mm: haddeleme yönüne dik bükümde 4 mm, paralel bükümde 6 mm.
• S355JR, kalınlık 5–6 mm, haddeleme yönüne paralel büküm: 10 mm.

Standardın kolayca atlanan bir kuralı da şudur: tablodaki değerler büküm açısı 120°'ye kadar geçerlidir. Açı 120°'yi aşıyorsa tablodaki bir üst değer alınır — örneğin 6 mm kalınlıktaki S275JR için 120°'ye kadar 10 mm olan yarıçap, daha büyük açılarda 12 mm'ye çıkar.

Haddeleme yönü yarıçapı ikiye katlayabilir

Sac izotropik değildir. Haddeleme sırasında taneler bir yöne uzar ve büküm ekseni bu yöne paralel olduğunda gerilme tane sınırları boyunca yoğunlaşır; bu, çatlamanın en kolay olduğu durumdur. Büküm ekseni haddeleme yönüne dik olduğunda ise gerilme daha çok tane sınırına dağılır ve daha küçük yarıçap mümkün olur.

Fark küçük değildir. [The Fabricator'ın tane yönü değerlendirmesine göre](https://www.thefabricator.com/thefabricator/article/bending/grain-directions-effect-on-sheet-metal-bending) ince 5052-H32 alüminyum tane yönüne dik bükümde 0,5 × T yarıçapa inebilirken, paralel bükümde 1 × T ister — yani yarıçap pratikte ikiye katlanır. DIN 6935 tablosundaki "dik / paralel" ayrımı da aynı fiziği yansıtır.

Bunun tasarım tarafındaki sonucu nettir: parçanın açınımı sac üzerine nasıl yerleşecekse, kritik bükümler haddeleme yönüne dik gelecek şekilde yerleştirilmelidir. Yerleşim serbest değilse, çizime en kötü durumun (paralel büküm) yarıçapı yazılır.

Yarıçapı zımba değil, alt kalıp ağzı belirler

Havalı bükümde (air bending) oluşan iç yarıçap, zımbanın ucundaki yarıçaptan çok alt kalıbın V ağız genişliğine bağlıdır. [Bystronic'in abkant takım seçim kurallarında](https://www.bystronic.com/usa/en-us/news/190502-rules-press-brake-tool-selection) özetlenen iki pratik kural şöyle:

• V ağzı ≈ 8 × kalınlık. Standart takım seçimi bu orandan başlar.
• İç yarıçap ≈ V ağzının %16'sı. Yumuşak çelikte havalı bükümde serbestçe oluşan yarıçap kabaca budur; yani 1 inçlik bir V kalıbı yaklaşık 0,16 inç iç yarıçap üretir.

Aynı kaynağın uyarısı da önemli: istenen yarıçapa ulaşmak için V ağzını kalınlığın 5 katının altına indirmek gerekiyorsa, açısal hassasiyet bozulur, takım ve tezgâh zarar görebilir. Çizimde "R1" yazan 5 mm'lik bir sac, çoğu atölyede ya reddedilir ya da farklı bir yarıçapla bükülüp size haber verilmez.

Çizime yazılan yarıçap atölyedeki standart kalıp setine denk düşüyorsa parça ilk seferde tutar. Denk düşmüyorsa özel takım ya da zorlamalı büküm gerekir; ikisi de süreyi ve maliyeti değiştirir.

Yarıçap değişince açınım da değişir

İç yarıçap, nötr eksenin yerini ve dolayısıyla açınım boyunu doğrudan etkiler. Yarıçapı R1'den R3'e çıkarmak parçanın düz kesim ölçüsünü değiştirir; bu hesabın nasıl kurulduğu [K faktörü kaç alınmalı](/blog/k-faktoru-kac-alinmali) notunda, tutmadığında ne olduğu ise [açınım ölçüsü neden tutmaz](/blog/acinim-olcusu-neden-tutmaz) notunda anlatılıyor. Hızlı bir deneme için [K faktörü hesaplayıcı](/araclar/k-faktoru-hesaplayici) kullanılabilir.

Sıra şu olmalı: önce malzeme ve kalınlığa göre minimum yarıçap belirlenir, sonra açınım o yarıçapa göre hesaplanır. Ters sırada çalışılırsa, yarıçap sahada değiştiği anda [lazer kesime giden DXF](/blog/lazer-kesim-icin-dxf-nasil-hazirlanir) yanlış boyda çıkar.

Çizimde sık yapılan dört hata

• Yarıçap hiç yazılmaması. Yazılmayan yarıçap, tezgâhtaki kalıba göre keyfî oluşur ve parçadan parçaya değişir.
• Tek bir küçük yarıçapın tüm bükümlere uygulanması. Farklı kalınlıktaki saclara aynı R değeri yazmak, kalın parçada çatlama demektir.
• Malzemenin yalnız "çelik" ya da "alüminyum" diye geçilmesi. Alaşım/temper bilgisi olmadan minimum yarıçap seçilemez.
• Haddeleme yönünün hiç düşünülmemesi. Aynı parça, sac üzerine 90° döndürülerek yerleştirildiğinde çatlayabilir.

Özet

Minimum büküm yarıçapı için pratik yol: malzemenin çarpanını al, kalınlıkla çarp, yapısal çelikse DIN 6935 tablosuyla doğrula, bükümün haddeleme yönüne göre konumunu kontrol et, sonucu atölyenin standart V kalıp setiyle karşılaştır. Bu dört adım, çizimin imalathaneye gittikten sonra geri dönmesini büyük ölçüde azaltır.

Sac metal parçaların açınımı ve büküm notları üzerine çalışma kapsamı [sac metal tasarım ve açınım](/hizmetler/sac-metal-tasarim-acinim) sayfasında, güncel çalışma kalemleri ise [fiyatlar](/fiyatlar) sayfasındadır. Kalınlık, alaşım veya büküm yönü belirsizse, Aşuroğlu Mühendislik çizimi hazırlamadan önce bu üç bilgiyi netleştirmeyi tercih eder.